Tường Linh V Nhnh Thơ Qu Huơng

 

 

 

 

 

H Khnh Qun

 

Thơ l văn bản ghi lại xc cảm của con người trước ngoại cảnh. Cảnh sắc cng tnh huống trong đời sống, lun lun l chất liệu v hiện diện thường trực trong diện tch mỗi bi thơ, mỗi cu thơ. Người lm thơ ty theo những rung động bắt gặp, để viết ra những g mnh đ cảm nhận được. Mức độ nhạy bn ty theo từng tm hồn. Khả năng diễn đạt ty theo ti nghệ. Đề ti của thơ cũng giống như nhiều bộ mn nghệ thuật khc, ni chung l phong ph. Gần như người lm thơ no, cũng đ thả lng mnh, thả ngi bt của mnh qua nhiều chủ đề khc nhau. Mức độ thnh cng ở mỗi chủ đề thường khng đồng đều. Ở nh thơ Tường Linh, hẳn nhiều người đồng , anh l một kiện tướng trong thơ tnh-qu-hương. Một qu hương nồng nn hơi thở Việt Nam ni chung, tnh nghĩa thắm thiết Quảng Nam ni ring.

 

Qua những thi phẩm đ ấn hnh, khởi từ tập Nghn Khuya, c mặt từ năm 1965, đến Thu Ơi, Từ Đ, Chung Dng... cả trăm bi thơ của Tường Linh, gần như, đều c hương ruộng đồng, hương cỏ l nng thn, mặc d anh cư ngụ tại phố thị gần suốt cả đời. Trong mỗi nguồn chữ viết của anh, như lun lun ẩn hiện những tu cau, khm chuối, những ao lng... cng những hơi thở lam , chn chất đậm mi thuốc l, ch xanh.

Điểm đặc biệt của Tường Linh v cũng l điểm chung của nhiều nh thơ xứ Quảng Nam, rất dễ nhận ra. Đ l, thơ tnh-qu-hương của họ, thường tỉ mỉ đi từ những nt ring của vng qu mnh. Những tn sng, tn ni, tn lng x, thậm ch đến những tn người thn yu ring tư, đều được họ tha thiết mang vo thơ. Những hnh ảnh đ mục kch, đ bắt gặp, khng thuần ty chỉ l kỷ niệm, m đ trở thnh những tế bo trong thơ họ. Tất cả những nguồn tạo ra xc cảm ấy, sống chan ha v hổ trợ nhau, gip cho những cu thơ trở nn sống động. Ci hồn va của cu thơ từ đ m c.

 

Thơ tnh-qu-hương hay gọn nhẹ hơn: thơ qu hương, l những bi viết dựa vo những địa danh, những kỷ niệm c từ một cảnh sắc no đ m thnh hnh. Hầu hết mọi tay thơ Việt Nam đều c viết qua. Mỗi người mỗi nt ring. Những bi thơ về qu hương được xem l những bức họa, bức tranh, linh động hơn cả những tảng mu cụ thể. X hội Việt Nam vốn xuất pht từ nền tảng nng thn, nn những bức tranh thơ trong kho văn học đang bảo quản, đa số lấy chất liệu từ những miền qu, trải di từ bắc vo nam. Tnh chất thuần hậu của người dn, cộng với cảnh sắc của thin nhin, đ thu ht những bn tay thơ. Nhờ đ, gc thơ về qu hương rất phong ph.

 

Thơ qu hương c thể chia lm hai nhm. Một nhm nghing nhiều về tả cảnh. Tnh người lồng trong bức họa, chỉ l một vi nt đơn giản, cụ thể như bi Cổng Lng của Bng B Ln, bi Chợ Tết của Đon Văn Cừ, bi Lng Ti của Vũ Quỳnh Bang. v nhiều bi khc của Nguyễn Bnh, Anh Thơ vv... Năm khai sinh của ba bi tiu biểu trch dưới đy khc biệt nhau. Nhưng nt chung, đặt nặng trong việc giới thiệu cảnh sắc, cảnh sinh hoạt, cuối cng mới thng thm một cht cảm nghĩ ring.

 

Những cu thơ trong một bi thơ, vốn l anh chị em cng mu mủ, nn ti khng muốn c sự chia la. Hơn nữa ti muốn trch trọn vẹn ba bi ny, để bạn c thể dễ dng kiểm nghiệm nhận xt trn của ti. Hơi di một cht. Nhưng đọc thm một bi thơ l tăng thm một niềm vui. Rước bạn:

 

chiều hm đn mt cổng lng
gi hiu hiu đẩy my vng m tri
đồng qu vờn lượn chn trời
đường qu quanh quất bao người về thn

sng hồng lơ lửng my son
mặt trời thức giấc, vo von chim cho
cổng lng rộng mở, ồn o
nng phu lững thững đi vo nắng mai

trưa h bng lặng nắng oi
mi g cục cục tm mồi dắt con
cổng lng vi chị gi non
dừng chn uể oải chờ cơn gi nồm

những khi gi lạnh mưa buồn
cổng lng im ỉm bn đường lội trơn
nhưng khi trăng sng chập chờn
ka bao nhiu bng trn đường thướt tha

ngy ma la chn thơm đưa...
rồi đng gầy chết, xun chưa vội vng
mừng xun ngy hội cổng lng
l nơi chen chc bao nng ngy thơ

ngy nay d ở nơi xa
nhưng khi về đến cy đa đầu lng
th bao nhiu cảnh mơ mng
hiện ra khi thong cổng lng trong tre

(Bng B Ln - Tiếng So Diều)

Dải my trắng đỏ dần trn đỉnh ni
Sương hồng lam m ấp nc nh tranh
Trn con đường viền trắng mp đồi xanh
Người cc ấp tưng bừng ra chợ Tết

Họ vui vẻ ko hng trn cỏ biếc
Những thằng cu o đỏ chạy lon xon,
Vi cụ gi chống gậy bước lom khom,
C yếm thắm che mi cười lặng lẽ.

 

Thằng em b np đầu bn yếm mẹ
Hai người thn gnh lợn chạy đi đầu
Con b vng nghộ nghĩnh đuổi theo sau
Sương trắng giỏ đầu  cnh như giọt sữa.

 

Tia nắng ti nhy hoi trong ruộng la
Ni uốn mnh trong chiếc o the xanh
Đồi thoa son nằm dưới nh bnh minh
Người mua bn ra vo đầy cổng chợ

 

Con tru đứng vờ dim hai mắt ngủ
Để lắng nghe người khch ni b b
Anh hng tranh kĩu kịt quảy đi bồ
Tm đến chỗ đng người ngồi dọn bn

 

Một thy kha g lưng trn cnh phản
Tay mi nghin h hoy viết thơ xun
Cụ đồ nho dừng lại vuốt ru cằm
Miệng nhẩm đọc vi hng cu đối đỏ

 

B cụ lo bn hng bn miếu cổ
Nước thời gian gội tc trắng phau phau
Ch hoa man đầu cht chiếc khăn nu,
Ngồi xếp lại đống vng trn mặt chiếu

 

o  cụ l bị người chen lấn ko
Khăn trn đầu đương cht cũng bung ra
Lũ trẻ con mải ngắm bức tranh g
Qun cả chị bn đường đang đứng gọi

 

Mấy c gi m nhau cười rượi
Cạnh anh chng bn pho dưới cy đa
Những mẹt cau đỏ cht tựa son pha
Thng gạo nếp đong đầy như ni tuyết

 

Con g trống mu thm như cục tiết
Một người qua cầm cẳng dốc ln xem
Chợ tưng bừng như thế đến gần đm
Khi chung tối bn cha văng vẳng đnh

 

Trn con đường đi cc lng hẻo lnh
Những người qu lượt trở ra về
nh dương vng trn cỏ ko l th
L đa rụng tơi bời quanh qun chợ

(Đon Văn Cừ)

lng ti nằm dựa ven sng
con đường đất đỏ ngăn dng nước xanh
lối vo mấy khm nh tranh
bờ tre nhịp khc yn lnh từ xưa

rẩy m nghing xuống vườn dưa
hng cau nương bng hng dừa xanh xanh
trầu sang với mướp chung gin
mạ xanh cng với ng vng sớm trưa

cuộc đời sớm nắng chiều mưa
dng sng vẫn chảy từ xưa đến giờ
du gi đợi mn ma tơ
la m bờ cỏ nằm mơ thanh bnh

dầu cho thế cuộc xoay vần
dn lng ti vẫn lm lnh với nhau
trao tay điếu thuốc miếng trầu
mối duyn ruộng cạn đồng su mấy ma

dn lng ti sống hiền từ
như khoai với sắn, như dừa với cau
bốn ma cuốc bẫm cy su
đi no đắp đổi, sang giu khng ham

chợ chiều hẹn chuyến đ ngang
trai lng cng với gi lng qua sng
ngập ngừng cu chuyện bng lng
hm sau thnh vợ thnh chồng với nhau

v dầu mấy cỗ trầu cau
gi lng ti chẳng lm du xứ người
đ quen tiếng ni giọng cười
tnh qu kết chặt duyn người yu qu

dng đời năm thng khng về
từ ngy giặc tới bờ tre tơi bời
vườn khoai rẩy sắn thi tươi
v c thn nữ khng cười trong nương

dn lng tản mc mười phương
xm thn hoang vắng, ruộng vườn xc xơ
ti đi từ bấy đến giờ
đm đm ti ngủ thường mơ thấy lng...

(Vũ Quỳnh Bang ,1952 - Tạp ch Bch Khoa, số 49 Sign, ngy 15.01.1959)

Thơ Qu Hương thuộc nhm thứ hai, phần giới thiệu cảnh sắc t tỉ mỉ hơn, ci tnh người được lồng vo những hnh ảnh, mới l chủ yếu. Đa số những người lm thơ gốc Quảng Nam, trong đ c Tường Linh theo khuynh hướng ny.

 

 

Ti đ may mắn được đọc kh nhiều thơ Tường Linh đăng trn cc tạp ch Bch Khoa, Mai, Phổ Thng, Tin Văn...v thật hạnh phc được nghe thơ anh, từ ban Tao Đn của đi Pht Thanh Quốc Gia (Việt Nam Cộng Ha) qua cc giọng ngm truyền cảm, tuyệt vời: Hồ Điệp, Quch Đm, Hong Thư, Thi Thủy, T Kiều Ngn, Hong Oanh...

Bi thơ đầu tin, ti mời bạn đọc dưới đy, mang tựa đề Qu Hương. Hai tiếng qu hương thường bao trm tất cả mọi miền của đất nước. C lẽ v vậy, trong suốt bi, chng ta khng thấy Tường Linh, nu ln một địa danh cụ thể no. Điều ny kh khc với thi quen của anh. Tuy vậy, bằng những nt tnh ngậm ngi, phủ ln từng hnh ảnh, gip chng ta khng kh nhận ra, mảnh đất ngho kh miền Trung. Nơi vẫn cn ci nền nh của người thi sĩ họ Nguyễn, trn con đất Trung Hạ, Trung Phước, Quế Sơn, Quảng Nam.

 

Ngoi ấy by giờ chưa nắng lắm

Nhiều hoa gạo đỏ nở bn sng

Thng ging c tiếng chim tu h

Khung biếc trời mai n lượn vng

 

Mực nước vơi nhiều từ thng chạp

Bờ sng hiện r bng lau xanh

Nghing nghing bi ct viền qu ngoại

Xm bến dn xa khuất lối quanh

 

Ni v vng mong ai nhớ ai

Tỉ t lệ suối buồn đm di

Người đi từ mấy phương trời thẳm

Ni biết sao chia nỗi cảm hoi

 

Ngoi ấy giờ đy ma gi ma

Xiu xiu qun nhỏ bn đường trưa

Vườn cau của mẹ hoa cau rụng

Giọt sng rơi dường giọt nước mưa

 

Nh ta dựng lại trn nền cũ

Một bức tường ru kỷ niệm mờ

Tường đứng mang linh hồn thuở trước

Chở che hai mi l by giờ

 

Bng mẹ vo ra lối ng quen

Tc sương dần xa tc mu đen

Nhớ con xa nhẩm lời kinh nguyện

Khuya nối nghn khuya một ngọn dn

 

Ngoi ấy... (nghe như xa cch lắm)

M thnh xa cch cố hương ơi

Mỗi chiều nh điện loang ngoi phố

Trng chuyến tu ra lại ngậm ngi...

Để gip bi thơ qu hương, đứng vững với hơi thở lu di, c lẽ người lm thơ cần phải mt tay, thực hiện cc việc tất yếu:

1. chọn hnh ảnh thch hợp

2. từng c t nhiều rng buộc với hnh ảnh, cảnh sắc để tnh mnh nương tựa

3. biết đặt ci tnh vo hon cảnh đ hoặc đang xảy đến với khng gian mnh giới thiệu, ni đến.

4. cn nhắc v kho lo trong việc chọn chữ

5. thng minh, linh hoạt trong sắp xếp tưởng

6. tạo ra hồn va cho mỗi cu chữ. Biết tận dụng những xong xĩnh, tầm thường, vặt vảnh, v thổi vo đ ci hồn mến thương của mnh, lm sao cho cu thơ c thịt da, c đời sống ring.

Ti đang trường kỳ tập lm thơ. Những căn bản sng tc trn chỉ suy ra, sau khi đọc những bi thơ qu hương xuất sắc, trong đ, thơ của Tường Linh chiếm số nhiều. Giản dị vậy thi, khng dm ba hoa, lm khn.

Cch đy kh lu, vo một buổi tối, đi ăn cng vi người bạn ở một qun người Việt, tại thnh phố Toronto Canada. Chng ti tnh cờ ngồi cạnh bn một nhm người đồng hương trung nin, đa số l đn ng. Nhm người ny hnh như l những người c tham gia vo sn chơi chữ nghĩa, hoặc t ra họ rất snh văn thơ. Ngồi với bạn, nhưng ti vẫn để tm nghe ln.

Sau đề ti hội họa với cuộc triễn lm khng mấy thnh cng của họa sĩ V Đnh tại Montral, họ chuyển sang chuyện văn thơ. Ti lắng nghe cch xưng h, để mong nhận ra một vi danh xưng thường đọc. Rất may, đm người ấy gọi nhau với tn chữ đi, nn ti c cơ hội thấy mặt mũi cc ng Hong Xun Sơn, ng Song Thao, ng Hồ Đnh Nghim, ng V Kỳ Điền...v nhiều người khc ti đ gặp tn trn tạp ch Hợp Lưu, Thế Kỷ 21...

Tr nghe ln của ti cuối cng c một thu hoạch th vị. Họa sĩ V Đnh với mi tc di qu tai, đi mắt knh kh dy, trọ trẻ giọng Huế, đề nghị một anh bạn trẻ hơn ngm một bi thơ. Khng kh bn bn nhậu của họ thật si nổi, nhưng khng ồn o. Đm cũng đ sắp chạm vo ci đỉnh đầu giờ T. Qun đ vắng khch. Giữa vi tiếng lẻ tẻ của những chiếc ly thủy tinh chạm nhau, khng hiểu sao, ti chợt rng mnh. Giọng ngm thơ của người đn ng mang tn Cường vang ln, rất lạ. m giọng rất Huế, rất Quảng Trị. Ti khng phn biệt được. Khng tiếng so, tiếng đn, nhưng giọng ngm thật điu luyện, cng lc cng tri nổi mnh mang.

Trước mắt ti, trong lng ti, bềnh bồng hnh bng một người lưu lạc giang hồ, xa xứ đ lu. Khng biết h cớ g, anh chợt nhớ về một dng sng. Sng lạch th c miền no tại Việt Nam thiếu mặt. Ngay cả Tin Phước, ni non trng điệp, cũng hiển hch một dng sng Tin, Tứ Ha. Nước, gi, lau sậy, lục bnh, trời my, bờ bi, con đ, c li thuyền... đại khi những hnh ảnh đ, nui sống mi những dng sng. Nhưng hnh như dng sng, qua lời thơ đang bay c một cht g khc biệt.

Khng khc sao được, khi dng sng của người thơ c đi bờ đất mật, với những triền xanh, gnh xm, bi vng. Chen chc trn những tảng mu thơm ấy l những tn lng, tn xm, khng gọi m vẫn nghe. V lạ lng, khng nhn m vẫn thấy hai ng của nguồn nước, nằm chung một lng sng. Rồi khc cạn, khc su, pha lở, pha bồi cứ chập chờn hiện ra. Lm sao c thể khng nhớ bng dng ci ổ tnh một thời, đứng giữa những xiu vẹo của cỏ cy. Từ những ma trở gi bất nồm, con người xa xứ lu năm, nhặt đầy tay mnh những kỷ niệm. Con diều, con c, con chim... rồi đến những dấu tch đng buồn mở ra cuộc đời ly loạn.

Bi thơ giu hnh ảnh. Mỗi hnh ảnh lấp lnh những n tnh. Ti tưởng chừng hụt hơi khi cố bm theo giọng ngm. Từng chữ, từng cu, từng vần điệu đ nui thơm giọng trầm ấm của người diễn đạt. Ti liếc nhn những đi mắt lơ mơ nhắm ở pha bn bn cạnh, chợt nhớ một cu thơ đ đọc. Qu hương nhắm mắt nhừ sờ được (Lun Hon). V chợt tưởng như mnh cũng đang chạm vo những nong tằm, những bi du, bi bắp, cả những bn chn tuổi thơ .

Dng sng của tc giả, d c tn l Thu Bồn hay khng, d n c chảy trn con đất Quảng Nam hay khng, qua thơ, ti như tm được những bu vật, những di sản của mnh. Thơ Di Như Dng Sng, năm chữ của nh thơ Triều Hoa Đại, dng lm đề cho bi đối thoại giữa anh v người bạn thơ, thật thch hợp để mượn, gọi tn bi thơ ti đang được nghe. Thơ đẹp v buồn nhưng vẫn nh ln những thao thức, hy vọng. Bất ti khng chuyển nổi bi thơ thnh văn xui, ti đnh mời bạn cng ti, đọc lại tm tnh nhớ về một dng sng qu nh của Tường Linh. Bi thơ mang tn Dng Nhớ Thương Chảy Mi Qua Hồn

 

Ti nghĩ về một dng sng

dng sng qu hương c đi bờ đất mật

c những tn lng ti yu mến nhất

c triền xanh, gnh xm, bi vng

những hng cừ xe gi nước reo vang

những thc xiết nhọc nhằn thuyền ln ngược

nguồn hai ng, lng sng chung guồng nước

khc cạn, khc su, pha lở, pha bồi

sng Thu Bồn thương nhớ của ta ơi

 

nh ti ở bn bờ sng đ

ma bấc, ma nồm sng lồng lộng gi

hng tre, vườn chuối xiu xiu

chiều nhẹ nng cao vt cnh diều

nắng phớt lưng sườn ni tm

thng tm nguồn về tri bn bon ngọt lịm

ghe biển đưa ln con nục, con sng

b gỗ lềnh bềnh, đủng đỉnh xui sng

trn bi sớm, bủa tằm nghing hứng nắng

điệu ht cho ghe trong đm bnh lặng

tỏa n tnh thm mt nh trăng khuya

một thuở đao binh

nguồn, biển chia la

sng cau mặt v bng cờ ba sắc

rng r chn năm, nước sng ha nước mắt

dng thương đau đưa tiễn những thy người

sng hiền lnh chuyển động, sng tro si

người đứng dậy ginh những g sắp mất

lửa tiếp lửa, lửa trn lan, cao ngất

tro đồn Ty xm xịt nước sng thơ

tay chị, tay anh giữ vững đi bờ

du bt ngt, l x cờ bắp trắng

sng lấp lnh một trời mai đẹp nắng

buồm gi căng ln, phơi phới giọng h

ngấn lệ mừng trn mặt mẹ chưa kh

chưa co hết vụn b tng đồn giặc

trn đi bờ sng

để tm lại đất

cho tay người ti tạo những ma xanh

trời qu hương lại ngt lửa chiến tranh

bờ sng xẻ thnh ho ngang, lũy dọc

măng vừa nh, mảnh gang la st gốc

cau rạp mnh, la liệt xc ngn du

những rặng thy dương trụi l, cụt đầu

nguồn tới biển: hai vnh đai trắng !

tiếng dệt cửi từ lu im vắng

về đu người em gi Duyn Xuyn?

c nhớ sng qu hy phc lời nguồn

với bng vải Ba Chu

với nong tằm, bủa kn

với bắp, với du, với ma nước hẹn

tất cả vươn ln gp lửa nhiệt thnh

trả lại dng sng, trả lại cho anh

từng vết bn chn trn ct vng tuổi nhỏ

ai c về bn bờ sng đ

đếm gim ti bao bến nước vắng thuyền

cn st đọt tre no chấm mặt thủy triều ln

mấy độ trăng trn, trăng khuyết

dng sng tri, dng sng tri biền biệt

dng nhớ thương chảy mi qua hồn

ơi Thu Bồn, ti biết ni g hơn

(tạp ch Tin Văn 1966)

 

Sng Thu Bồn c lưu vực rộng đến 10.350 cy số vung, nguồn bắt đầu từ ni Ngọc Linh (cao 2.598 mt) thuộc huyện Tr My đổ ra biển Cửa Đại, sau khi chảy qua cc quận, huyện Tin Phước, Quế Sơn, Đại Lộc, Duy Xuyn, Điện Bn, Hội An. Những địa danh vốn từng sống lộng lẫy, trong nguồn thi ca của những người lm thơ xứ Quảng.

Sng Thu Bồn mang đến cho người dn Quảng Nam, những nguồn lợi, những tự ho v cả những đau thương. Ti khng r c bao nhiu nh thơ đ trải lng ra cng dng sng ny. Ring nh thơ Tường Linh, ngoi bi trch dẫn trn, dng sng cn cư ngụ trn rất nhiều dng thơ của anh. Năm 1964, gia đnh Tường Linh định cư tại Gia Định Si Gn, anh nhận được tin bo lụt tại qu nh. D chẳng phải v cơm o, Tường Linh cũng bất lực, chỉ đnh gi nỗi lo buồn của mnh vo những dng thơ:

Nh ti ở bn sng trống gi
Mi l đơn sơ, cột gỗ gầy
Ma bấc bếp chiều khng lửa đỏ
Trưa nồm trở mạnh vch lung lay

Năm năm, mỗi độ đng vừa chớm
Xm dưới lng trn ngại lụt nhiều
Dng nước Thu Bồn thnh nỗi sợ
Khi rừng xa vọng thc vang reo

Mưa những tuần mưa nối tiếp nhau
Đi bờ sng lớn nước dng mau
Nước dng ngờm ngợp, tri cuồn cuộn
Nước ngập gần xa trắng một mu

Đồng la, vườn cy nước xa nhanh
Nước x nh ngi, cuốn nh tranh
Nước ngm cỏ chết, tru b đi
Bốn hướng trời  khng cht nắng hanh

Người ở miền Trung ma lụt tới
Nhắc nhau cu chuyện bo năm Thn
Năm nay lại cũng năm Thn nữa
Lụt đ trn dng, bo đ ln!

Bo đ ln, ơi xứ ta ngho
Ai ra ngoi nớ gởi sầu theo
C bao nh đổ, bao người chết
Bao la, khoai, ng... ha bọt bo!

Nh ti ở đ mong manh lắm
Tay mẹ lm sao chống gi cuồng?

Con ở phương Nam chiều vẫn ấm
M lng như c nước sng tun...

Si Gn 18-9-1964 (Gip Thn)

Ngn ngữ, vần điệu, chưa đủ vực dậy tinh thần suy sụp của người con xa xứ, Tường Linh thấy cn cần phải tiếp tục vịn vo thi ca. V thảm cảnh trận lụt ngy 9-11-1964 (mng 6 tng 10 m lịch), đ được anh nhn thấy từ tri tim bằng những nt r rng, chua xt hơn:

 

... su mươi năm lại đến họa năm thn

thảm nạn ny biết thuở no qun

biết thuở no qun !

một tối nước ln, nước trn ln khủng khiếp

cả trăm người, cả ngn người khng chạy kịp

nước ro ầm ầm t tiếng ku la

chới với ngửa nghing, người cuốn theo nh

nh theo sng, người khng thấy nữa

nhn con tri, mắt cha mu ứa

nhoai ln, tay vợ nu lưng chồng

rồi hai người thnh hai xc giữa mnh mng...

 

D v cảm đến đu, cũng c thể hnh dung một cch dễ dng, sự hung hn đin cuồng của dng nước bạc. Đm tối, nước ln...ầm ầm th bạo. Chảy, cuốn, vi dập. chới với ngửa nghing, người cuốn theo nh lin tục, vội v. Chng ta phải lm g trong cương vị người cha, ngoi chuyện ứa mu mắt, qunh qung trong bất lực ? Từ con người chuyển sang thy xc thật dễ dng mau lẹ. Thảm kịch cảnh xảy ra, được thuật lại như những thước phim linh động nhất v di đến v cng. Tường Linh đ lm cho đồng bo cả nước rng động, chết lặng. Tnh chất xc thực, khng cường điệu, cộng theo cch diễn tả, ti dng chữ của anh gip chng ta thấy r từng gc cạnh của thin tai, của nỗi khốn khổ của người dn miềm Trung:

... cy nước trn ln cy nước phủ đầu

một dy xc tri về đu ai biết...

Con sng khng cn l dng. Nước khng cn l giọt, l sợi, hay một hnh ảnh mền mại no khc, mang bản chất của n, m chợt trở thnh một cy, hnh ảnh một thứ vũ kh. Để tạo ra người ny ngột hơi, tiếp liền người kia mất dưỡng kh, nối liền nhau thnh một dy xc.

Trận lụt năm Thn, c lẽ vẫn đang giữa kỷ lục mức tn ph v tn bạo nhất của thin nhin trn đất nước Việt Nam. Trận lụt m dn địa phương cho rằng nước đ nhậm chm hn ni Kẽm v lm x dịch tảng đ Dừng, để chen vo giữa cuốn phăng phăng bao nhiu sinh mạng. Ring lng Đng An, Quế Phương Quế Sơn đ mất 1.700 người. Trong số 19 dn lng cn sống st, khng biết, về sau c ai đọc được bi thơ Thảm Nạn Qu Hương của Tường Linh ?

 

Nhn ngắm, suy ngẫm rồi phng bt theo xc cảm, Tường Linh đ bao giờ bắt gặp những nt đẹp bnh an ở nơi chn-nhau-cắt-rn ? Tuy khng nhiều lắm, nhưng cũng c đ, thưa bạn. Theo chn người thương binh trở về thăm nguyn qun, Tường Linh dung dị trong những nt thanh bnh:

... qu hương anh

my giăng đo Hải

chiều ấu thơ m ả cu h

nước mấy nguồn sng hẹn về Cửa Đại

Ngũ Hnh Sơn năm cụm ni xanh lơ

 

anh lớn ln giữa bi ca chu thổ

những ma thu ngọt tri Nam Trn

biển xa lộng gi

thuyền lưới đầy khoang c trắng ngần

...

cha mẹ chỉ tay thề với ni

-         mỗi ngn tay ngang một cụm Ngũ Hnh

năm cụm ni khng thể no thiếu một

năm ngn tay khng thể chia la

lời mẹ đều đều, sương rụng vườn khuya...

anh ra đi từ ma thu bốc lửa

...

khng theo về bn tay năm ngn

nhưng về theo anh nghn chiến cng

về theo anh vẫn đầy mấy ngọn

ma chim vui ca, c trắng, cam hồng

anh nhn ni Ngũ Hnh năm cụm

mu ni thm xanh

mất bn tay, cn qu hương thắm thiết

mỗi ngn tay dng một cụm Ngũ Hnh

niềm vui hiện tại

bếp ấm n tnh

anh viết thư cho người yu bằng tay tri

đời vẫn xanh v ni vẫn xanh

(Năm Cụm Ni Qu Hương)

 

Th thật, hơn ba mươi năm về trước, khi được đọc bi thơ ny, ti đ ứa nước mắt. Lệ trn ra khng phải v thương cảm người chiến binh, m bất ngờ cảm thấy hạnh phc, khi tưởng mnh trong vai người thương binh của anh Tường Linh. Thật khng ngờ... từng hẹn cng về như kẻ hnh hương/ thua nhẵn tuổi hoa giữa sng nhn thế...- TL

 

Nhan sắc Quảng Nam trong thơ Tường Linh, quả thật khng cụ thể bằng những nt thơ Vũ Quỳng Bang, Đon Văn Cừ, Bng B Ln... Cn nhn ảnh, tm tnh của đồng bo ruột thịt, anh phc họa thế no ?

... men xun vui ro rạt đến bao giờ

m điệu cũ tun qua hồn bỏ ngỏ

thảm la xanh rờn trn qu ta đ

mầm tương lai ghim thớ đất hồi sinh

cnh đồng quen như cnh tay mnh

b bạn, anh em bao người gửi mu

mu đ phai, hố bom khng cn dấu

đợi ma vng mong được cht ngui qun

chịu ơn người, đu dễ kể từng tn

nhiều tha thiết, khng đủ lời để tỏ...

 

...Trời vẫn cứ xanh, trăng vẫn sng

Đm thanh bnh la nếp hong sương

Thế hệ gi ngn mi điệu qu hương

Thế hệ trẻ uống từng lời sữa ngọt

Tiếng ht truyền lưu, thiết tha, cao vt

Cầu tre, lối sỏi mấy kẻ đi về

Hẹn ma xun trầu cau, cheo cưới

Đất Tự do ngọt bưởi, thơm hồng

Nắng hạ, mưa đng

Bng ni, ging sng

Của chồng, cng vợ

Ht thương, ht nhớ

Lời vắn, tnh di

Ơi những người mặc o v vai

Những chng trai tuổi cằn cng nợ

Những c gi duyn tnh dang dở

Những mảnh đời đi rch, long đong...

(Dn Ca)

 

Quảng Nam khng phải l tỉnh duy nhất của miền Trung. Nhưng nhắc đến ma h thiếu ăn, ma đng thiếu o, người dn hai miền bắc nam thường nghĩ ngay đến đất Quảng Nam. Một con đất sinh sản rất nhiều ho kiệt trong nhiều lnh vực chnh trị, qun sự, văn ha... Để nhn nhận ci yếu km về kinh tế của xứ sở mnh, Tường Linh vẽ hẳn ra thơ:

... đất Quảng thn yu, một thời tuổi nhỏ

mẹ thm cơm, con thiếu o long đong

nh bn sng năm thng nước xui dng

vch nứa lung lay trưa nồm gi mạnh

bếp lửa sn kh ngăn chiều bấc lạnh

chiếu chăn no xua nổi rt khuya đng

bao mồ hi cha mẹ tưới trn đồng

thn la vẫn như thn người thiếu mu

...

ti trở lại với niềm đau cố xứ

bến sng chiều Vĩnh Điện hắt hiu mưa

muốn đi ln nhưng sng vọng đi bờ

nguồn với biển trở thnh xa cch qu...

(Vọng Tnh Chim)

 

Nt họa trong nt chữ chn chất của Tường Linh, đ lm nh văn V Phiến phải ngạc nhin lẫn thch th:

...Tường Linh ni thế no m cảnh ngho gần thnh một cảnh thi vị, đng yu... một cảnh dễ chịu qu...

Sự bnh thản lẫn lộn cht t tự ho, khi Tường Linh ni về qu cha đất tổ của mnh c lẽ do tnh yu lng qu của anh. Đy cũng l nhận xt của nh văn V Phiến. Tc Giả Văn Học Miền Nam viết cặn kẽ hơn:

... Nhớ lng mạc, gốc gc th chắc ai cũng c nhớ. Nhưng hiếm người nhớ qu như Tường Linh nhớ lng Trung Phước (họa chăng c thm Tạ K, bạn ng).

C lần (hồi 1965) Tường Linh đoạt giải thưởng Bt Việt nhờ một thin truyện ngắn đề l Lng. Đ l truyện một người, một ng lo m lng, tha thiết say sưa với lng mnh, d chiến tranh khiến phải xiu bạt về đu ng lo cũng hướng tất cả tm hồn về lng xưa. Sức thu ht của lng trong trường hợp ny c phảng phất cht g thần b.

Ci lng ấy trong truyện, Tường Linh khng gọi hẳn tn ra, m cũng khng giấu hẳn tn đi, khng dng một tn bịa đặt no để xa lấp n. ng ghi tắt l lng Tr.P....

...

Trong thế giới nhn vật giả tưởng, chỉ được biết c ng Tư Xch L m lng Trung Phước. Ngoi đời, trong thế giới văn nhn thi sĩ, chng ta bắt gặp t nhất hai người: Tường Linh v Tạ K...

Trong 6 su trang viết về Tường Linh, trước khi giới thiệu tiu biểu bốn bi: Vọng Tnh Chim, Gặp Lại Vũ Hữu Định, Trời Xưa o Lục, Ging Nhớ Thương Chảy Mi Qua Hồn. Nh văn V Phiến đ đặc biệt ni về con người Tường Linh. Xin được php trch dẫn, để trnh diện một cht Tường Linh cng bạn đọc:

... Thời cuộc bắt người thanh nin hiền lnh nọ phải lm lnh. Th lm lnh. Nhưng Tường Linh l thứ lnh miễn cưỡng, yếu xu. Nghe ng ni chuyện đnh nhau m ngn ngẩm. Khng phải ng ngờ vực chnh nghĩa, hay ng non gan run sợ, hay ng thấm đạo v vi. Khng phải thế.

...

Tường Linh th ng l người lnh thch quanh quẩn bn... mẹ gi, thch nhấm nhp lai rai, tụ tập bạn b, thch loanh quanh chỗ xm lng, cảnh sống yn lnh, thỉnh thoảng lm dăm ba cu thơ. Giữa thời bom nguyn tử, khi bất đắc dĩ phải ni tới chiến tranh th ng thch chuyện... mi kiếm dươi trăng... (Trời Xưa o Lục:)

 

Với một người chn chất, hiền lnh cục bột, Tường Linh khng chỉ m lng, m cn m cả thơ. Chẳng phải thỉnh thoảng lm dăm ba cu, ti nghĩ, anh đ lm thơ, hoặc nghĩ về thơ hằng ngy. Ngoi ci tnh dnh cho Trung Phước, dnh cho Quảng Nam, Tường Linh cn cho php tm hồn mnh ở đậu trn nhiều vng đất khc. Tỉ như với Huế, nơi anh từng trọ học, từng yu v thất tnh, anh khng qun dnh những dng nhớ thương:

 

... ti nhớ về đất Huế xinh xinh

c người em nghing nghing vnh nn l

o tm, o lam rập rờn nắng hạ

em hiền lnh như dng trc Kim Long

An cựu triền min nắng đục mưa trong

cha văng vẳng tiếng chung cha Thin Mụ

dng Hương giang ngy nay, chuyện cũ

duyn no trao qua mấy nhịp Trng Tiền

những bnh minh chấp chới cnh chim hiền

ai nỡ cấm thơ ca tnh Vỹ Dạ ?

trang k ức giờ đy cn r qu

những chiều buồn bước ngược dốc Nam Dao

ngy ti đi đường rải xc hoa đo

ai thỏ thẻ: trng anh ngy trở lại...

(Hai Miền Thương)

 

V con đất miền Nam, nơi dung nạp gần trọn đời đ thnh danh, thnh gia thất của nh thơ, anh ghi lại:

... ti yu miền Nam

yu những cnh đồng c bay mỏi cnh

yu những dng sng chở nặng ph sa

buổi sơ giao quen điệu l Bin Ha

ngọt ngo duyn xứ bưởi

bến Si Gn gi chiều vời vợi

ai ngng chờ ai bn Thủ Thim

đường về Hc Mn B Điểm qu em

xinh xinh dng rc

ao c đm thanh mảnh nguyệt chm

ti rời Si Gn, như một cnh chim

tnh Hậu Giang ngọt lắm

ước c nhiều l thắm

đề thơ m thả xui dng

l sẽ dừng trăm bến nước Cửu Long

lời thăm hỏi trao người chưa biết mặt

qu bạn Sc Trăng ma đng khng gi bấc

nắng hanh vng cho la trổ đng tơ

chiều vơi, sng la khng bờ

c chng thi sĩ lm thơ, đợi ma

xa Tr Vinh nhớ dưa hấu đỏ

(sau về trung biết c hay khng ?)

Vĩnh Long măng cụt rm hồng

sữa căng v sữa, hương nồng sầu ring

tc bồng gội gi H Tin

cn xe lục tỉnh, cn duyn, cn người

ph sa la tốt, vui đời

su cu vọng cổ chở lời hoi hương

miền nam khng nhớ m thương

chim xa ấm nắng chung vườn qu Nam

(1958 Chung Dng)

 

Giới thiệu thơ, chỉ l cch ni để trnh hai chữ c tầm vc: đọc thơ. Cng việc ny quả thật nằm ngoi khả năng của ti. Biết vậy, nhưng vẫn thực hiện chỉ v lng yu thơ. Hy vọng sẽ c rất nhiều bạn, vui vẻ đi bn cạnh nhắc nhở, hướng dẫn.

Trong chủ đề Tường Linh v nhnh thơ Qu Hương, ti cũng đ bỏ st kh nhiều điểm son của anh. Kh khăn ny, mong thng cảm, bởi chnh những người quen tay đi sạn tm vng cỡ V Phiếm cũng đ than:

Chọn thơ Tường Linh quả kh, chọn bi ny e mất lng bi kia. Đại khi sut sot nhau . Lời tnh thật ny, được V Phiến ghi ch vo thng 10 năm 1986 (Văn Học Miền Nam thơ). Hai mươi hai năm sau, nh bin khảo Nguyễn Q.Thắng, trong bộ Văn Học Miền Nam Nơi Miền Đất Mới (5.600 trang) cũng by tỏ tương tự:

... Thơ Tường Linh - phần lớn bi no cũng như bi no, tuyển nhiều cng tốt, khng bi no đng bỏ, v chọn thi đề ny e lm thất vọng bi kia...

Giữa ng Phiến v ng Thắng thật ra c t nhiều khc biệt khi đnh gi thơ Tường Linh. Tc giả Văn Học Miền Nam, c một nhận xt chung về hai nh thơ đất Trung Phước, Quế Sơn, Quảng Nam, Tường Linh v Tạ K:

... Cả hai thi sĩ, họ buồn ci buồn của người Việt trung bnh, đau ci đau của người Việt trung bnh. Lm thơ, họ thường sử dụng những luật quen thuộc, thng dụng. Thơ họ khng xuất sắc, cũng khng lm bừa bi

Với ng Nguyễn Q. Thắng, chắc cc bạn chỉ cần đọc lại cu đ trch trn.

 

Trước năm 1975, những cảm nhận đnh gi về nhnh thơ Qu hương của Tường Linh, c kh nhiều . Rất tiếc, thiếu ti liệu dẫn chứng đầy đủ, ti chỉ xin trch một số nhỏ, tm được:

... Tường Linh đ dng tm thnh để trở về với qu hương với đất mầu nội cỏ v đơn sơ mộc mạc của ca dao. ng l một trong vi ba nh thơ hm nay đ đưa nguồn thi hứng về qu hương nn tiếng thơ ng đ tỏa ngt niềm trong sng của ca dao v nỗi buồn mnh mang trn xứ sở cng sự cơ hn của thn phận...

... Tường Linh đ lựa chọn một mi trường rất thch hợp với thể chất của thơ ng vốn đầu thai từ những điệu buồn man mc - nếu c vui th nguồn vui cũng chỉ thong qua

... Tm đến ci đẹp trong thơ Tường Linh chỉ c thể tm trong những bi thoảng lời ca qu hương với nhịp su tm. Trong loại thơ ny, Tường Linh quả l một thi nhn c tm hồn thơ bn nhậy, thiết tha (VHHĐ trang 180 v 183)

Trước khi kết thc bi viết về Tường Linh trong cuốn Văn Học Hiện Đại Thi ca v Thi nhn, nh bin khảo, Cao Thế Dung c trch thm bi Hồn Nhỏ Chim Linh sau đy:

con chim từ buổi xa ngn

nằm ngơ giữa mọi thin đng chưa quen

lối về ni tiếp non chen

phương ty rừng rực chiều nhen lửa chiều

nghn khuya chim chiếp chim ku

tiếng sương khắc khoải lạc chiều chn m

bỗng dưng ct mịt bụi lầm

mưa phong vũ ngắt bao mầm xun sơ

chim non xa cnh bơ phờ

chiều my xuống thấp mưa mờ khng gian

(Nghn Khuya)

 

Ti c cht thắc mắc ... ... Tm đến ci đẹp trong thơ Tường Linh chỉ c thể tm trong những bi thoảng lời ca qu hương với nhịp su tm... như vậy, với những nhịp bảy chữ, tm chữ... nhnh thơ qu hương của Tường Linh chưa đủ đẹp. Tường Linh c những cu lục bt xinh xắn, nhưng đa số thơ lm nn tuổi Tường Linh, nằm ở những thể loại khc su tm, với nội dung qu hương. Điều ny tưởng khng cần phải trch dẫn thm.

 

Đồng hnh với Cao Thế Dung cn c Trần Tuấn Kiệt, Uyn Thao, Phan Thanh... Tc giả của Triền Min Ngm Khc, đưa nhận xt của mnh về Tường Linh, trong cuốn Thi Ca Việt Nam Hiện Đại, viết về giai đoạn 1880 1965:

... Nỗi buồn trong thơ anh khng l nỗi buồn bi đt của thanh nin hm nay m l nỗi buồn thăm thẳm của qu hương, nỗi buồn đ l nguồn sống của dn tộc chng ta cần phải c. Trong ci buồn c niềm hy vọng, nh nắng tươi, c hoa cỏ, c sng ni, c tnh người. Anh thi sĩ ở chỗ đ.

(Trần Tuấn Kiệt)

 

Gần đy, sau 1975, ti tm thấy từ mặt hnh my vi tnh, vi cảm nghĩ về Tường Linh:

... Thơ Tường Linh ra đi từ gốc rạ, để cuối cng quay về lại với gốc rạ, trở thnh mu thịt của qu hương

(nh thơ Tần Hoi Dạ Vũ)

 

... Ha ra ch Linh, tức l nh thơ Tường Linh rất nổi tiếng trn văn đn miền nam. Thơ về qu hương, trong ti ng l số một. Số hai, số ba, số bốn, ti chưa biết ai. Nhưng số năm mới đến ng g ở Khnh Ha c bi qu hương được đưa ln chiếu trn liền. Thơ Tường Linh giản dị như lời ni người nh qu ni ra, chẳng c chi uốn o lươn lẹo trong tm tnh chữ nghĩa. Đọc xong thấy rất gần. Chẳng chữ no mang nh họ Giả trong Hồng Lu Mộng...

(L Minh Sơn)

 

Người giới thiệu thơ, đọc thơ, chắc chắn phải c trch nhiệm cng bố những nhận xt ring của mnh. Ti xin thi hnh đng luật bất thnh văn: Thơ hay l thơ đến v ở được lu di trong lng người đọc. Người đọc ti muốn ni ở đy l người-Việt-trung- bnh của nh văn V Phiến. V Tường Linh l chủ nhn của một số thơ như thế. Mong cc bạn bỏ phiếu đồng thuận nhận xt chn tnh của ti.

 

H Khnh Qun

18giờ 43, ngy 01-9-2009