LO HẠC

 

Nam Cao

 



Lo Hạc thổi ci mồi rơm, chm đm. Ti đ thng điếu v bỏ thuốc rồi. Ti mời lo ht trước. Nhưng lo khng nghe...

- ng gio ht trước đi.


Lo đưa đm cho ti...

- Ti xin cụ...

V ti cầm lấy đm, vo vin một điếu. Ti rt một hơi xong, thng điếu rồi mới đặt vo lng lo. Lo bỏ thuốc, nhưng chưa ht vội. Lo cầm lấy đm, gạt tn, v bảo :

- C lẽ ti bn con ch đấy, ng gio ạ!

Lo đặt xe điếu, ht. Ti vừa thở khi, vừa g g đi mắt của người say, nhn lo, nhn để lm ra vẻ ch đến cu ni của lo đ thi. Thật ra th trong lng ti rất dửng dưng. Ti nghe cu ấy đ nhm rồi. Ti lại biết rằng : lo ni l ni để c đấy thi ; chẳng bao giờ lo bn đu. Vả lại, c bn thật nữa th đ sao? Lm qui g một con ch m lo c vẻ băn khoăn qu thế..
Lo ht xong, đặt xe điếu xuống, quay ra ngoi, thở khi. Sau một điếu thuốc lo, c người ta t dại đi trong một nỗi đ m nhẹ nhm. Lo Hạc ngồi lặng lẽ, hưởng cht khoi lạc con con ấy. Ti cũng ngồi lặng lẽ. Ti nghĩ đến mấy quyển sch qu của ti. Hồi bị ốm nặng ở Si Gn ti bn gần hết cả o quần, nhưng vẫn khng chịu bn cho ai một quyển. ốm dậy, ti về qu, hnh l chỉ vẻn vẹn c một ci va-ly đựng ton những sch. i những quyển sch rất nng niu! Ti đ nguyện giữ chng suốt đời, để lưu lại ci kỷ niệm một thời chăm chỉ, hăng hi v tin tưởng đầy những say m đẹp v cao vọng : mỗi lần mở một quyển ra, chưa kịp đọc dng no, ti đ thấy bừng ln trong lng ti như một rạng đng, ci hnh ảnh tuổi hai mươi trong trẻo, biết yu v biết ght... Nhưng đời người ta khng chỉ khổ một lần.

Mỗi lần cng đường đất sinh nhai, v bn hết mọi thứ rồi, ti lại phải bn đi một t sch của ti. Sau cng chỉ cn c năm quyển, ti nhất định, d c phải chết cũng khng chịu bn. ấy thế m ti cũng bn! Mới cch đy c hơn một thng thi, đứa con nhỏ của ti bị chứng lỵ gần kiệt sức... Khng! Lo Hạc ơi! Ta c quyền giữ cho ta một t g đu? Lo qu con ch vng của lo đ thấm vo đu với ti qu năm quyển sch của ti... Ti nghĩ thầm trong bụng thế. Cn Lo Hạc, lo nghĩ g? ột nhin lo bảo ti :

- Ny! Thằng chu nh ti, đến một năm nay, chẳng c giấy m g đấy, ng gio ạ!

! Th ra lo đang nghĩ đến thằng con lo. N đi cao su năm su năm rồi. Hồi ti mới về, n đ hết một hạn cng-tc. Lo Hạc, đem thư của n sang, mượn ti xem. Nhưng n xin đăng thm hạn nữa... Lo vội cắt nghĩa cho ti hiểu tại sao lo đang ni chuyện con ch, lại nhảy vọt sang chuyện thằng con như vậy :

- Con ch l của chu n mua đấy chứ!... N mua về nui, định để đến lc cưới vợ th giết thịt...

Ấy! Sự đời lại cứ thường như vậy đấy. Người ta đ định rồi chẳng bao giờ người ta lm được. Hai đứa m nhau lắm. Bố mẹ đứa con gi biết vậy, nn cũng bằng lng gả. Nhưng họ thch nặng qu : nguyn tiền mặt phải một trăm đồng bạc, lại cn cau, cn rượu... cả cưới nữa th mất đến cứng hai trăm bạc. Lo Hạc khng lo được. thằng con lo, th n muốn bn vườn, cố lo cho bằng được. Nhưng lo khng cho bn. Ai lại bn vườn đi m lấy vợ? Vả lại bn vườn đi, th cưới vợ về, ở đu? Với lại, ni cho cng nữa, nếu đằng nh gi họ cứ khăng khăng đi như vậy, th dẫu c bn vườn đi cũng khng đủ cưới. Lo Hạc biết vậy đấy, nhưng cũng khng dm xẵng. Lo tm lời lẽ giảng giải cho con trai hiểu. Lo khuyn n hy dằn lng bỏ đm ny, để rồi gắng lại t lu, xem c đm no kh m nhẹ tiền hơn sẽ liệu ; chẳng lấy đứa ny th lấy đứa khc ; lng ny đ chết hết con gi đu m sợ?... Lạy trời lạy đất! N cũng l thằng kh, n thấy bố ni thế th n thi ngay, n khng đả động đến việc cưới xin g nữa. Nhưng n c vẻ buồn. V lo biết n vẫn theo đuổi con kia mi. Lo thương con lắm. Nhưng biết lm sao được?... Thng mười năm ấy, con kia đi lấy chồng ; n lấy con trai một ng ph l, nh c của. Thằng con lo sinh phẫn ch. Ngay mấy hm sau, n ra tỉnh đến sở mộ phu, đưa thẻ, k giấy xin đi lm đồn điền cao su... Lo rn rấn nước mắt, bảo ti :

- Trước khi đi, n cn cho ti ba đồng bạc, ng gio ạ! Chả biết n gửi thẻ xong, vay trước được mấy đồng, m đưa về cho ti ba đồng. N đưa cho ti ba đồng m bảo : Con biếu thầy ba đồng để thỉnh thoảng thầy ăn qu ; xưa nay con ở nh mi cũng chẳng nui được bữa no, th con đi cũng chẳng phải lo ; thầy bn vườn đất với lm thu lm mướn thm cho người ta thế no cũng đủ ăn ; con đi chuyến ny cố ch lm ăn, bao giờ c bạc trăm con mới về, khng c tiền, sống khổ sống sở ở ci lng ny, nhục lắm!.... Ti chỉ cn biết khc, chứ cn biết lm sao được nữa? Thẻ của n, người ta giữ. Hnh của n, người ta đ chụp rồi. N lại đ lấy tiền của người ta.
N l người của người ta rồi, chứ đu cn l con ti?...

*

Lo Hạc ơi! By giờ th ti hiểu tại sao lo khng muốn bn con ch vng của lo. Lo chỉ cn một mnh n để lm khuy. Vợ lo chết rồi. Con lo đi bằn bặt. Gi rồi m ngy cung như đm, chỉ thui thủi một mnh th ai m chả phải buồn? Những lc buồn, c con ch lm bạn th cũng đỡ buồn một cht. Lo gọi n l cậu Vng như một b hiếm hoi gọi đứa con cầu tự. Thỉnh thoảng khng c việc g lm, lo lại bắt rận cho n cng ăn. Những buổi tối, khi lo uống rượu, th n ngồi ở dưới chn. Lo cứ nhắm vi miếng lại gắp cho n một miếng như người ta gắp thức ăn cho con trẻ. Rồi lo chửi yu n, lo ni với n như ni với một đứa chu b về bố n. Lo bảo n thế ny :

- Cậu c nhớ bố cậu khng? Hả cậu Vng? Bố cậu lu lắm khng c thư về.

Bố cậu đi c lẽ được đến ba năm rồi đấy... Hơn ba năm... C đến ngt bốn năm... Khng biết cuối năm nay bố cậu c về khng? N m về, n cưới vợ, th n giết cậu. Liệu hồn cậu đấy!
Con ch vẫn hếch mồm ln nhn chẳng lộ một vẻ g ; lo lừ mắt nhn trừng trừng vo mắt n, to tiếng dọa :

- N giết my đấy! My c biết khng? ng cho th bỏ bố!

Con ch tưởng chủ mắng, vẫy đui mừng, để lấy lại lng chủ. Lo Hạc nạt to hơn nữa

- Mừng ?
Vẫy đui ? Vẫy đui th cũng giết! Cho cậu chết!

Thấy lo sừng sộ qu, con ch vừa vẫy đui, vừa chực lảng. Nhưng lo vội nắm lấy n, m đầu n, đập nh nhẹ vo lưng n v dấu d :

- khng! khng! Khng giết cậu Vng đu nhỉ!... Cậu Vng của ng ngoan lắm! ng khng cho giết... ng để cậu Vng ng nui...

Lo bung n ra để nhấc chn, gh ln mi uống.
Lo ngẩn mặt ra một cht, rồi bỗng nhin thở di. Rồi lo lẩm bẩm tnh. ấy l lo tnh tiền bn vườn của con...
Sau khi thằng con đi, lo tự bảo rằng : Ci vườn l của con ta. Hồi cn mồ ma mẹ n, mẹ n cố thắt lưng buộc bụng, d sẻn mi, mới để ra được năm mươi đồng bạc tậu. Hồi ấy, mọi thức cn rẻ cả... Của mẹ n tậu, th n hưởng. Lớp trước n đi bn, ta khng cho bn l ta c giữ cho n, chứ c phải giữ để ta ăn đu? N khng c tiền cưới vợ, mới chịu về. Ta bn vườn của n, cũng nn để ra cho n; đến lc n về, nếu n khng đủ tiền cưới vợ th ta thm vo với n, nếu n c đủ tiền cưới vợ, th ta cho vợ chồng n để c cht vốn m lm ăn.... Lo tự bảo lo như thế, v lo lm đng như thế. Lo lm thu để kiếm ăn. Hoa lợi của khu vườn được bao nhiu, lo để ring ra. Lo chắc mẩm thế no đến lc con lo về, lo cũng c được một trăm đồng bạc... Lo lắc đầu chn nản, bảo ti :

- Ấy thế m by giờ hết nhẵn, ng gio ạ! Ti chỉ ốm c một trận đấy thi.

Một trận đng hai thng, mười tm ngy, ng gio ạ! Hai thng mười tm ngy đ khng lm ra được một xu, lại cn thuốc, lại cn ăn... ng thử tnh ra xem bao nhiu tiền vo đấy?... Sau trận ốm, lo yếu người đi gh lắm. Những cng việc nặng khng lm được nữa. Lng mất v sợi, nghề vải đnh phải bỏ. n b rỗi ri nhiều. Cn t việc nhẹ no, họ tranh nhau lm mất cả. Lo Hạc khng c việc. Rồi lại bo. Hoa mầu bị ph sạch snh sanh. Từ ngy bo đến nay, vườn lo chưa c một t g bn. Gạo th cứ km mi đi. Một lo với một con ch, mỗi ngy ba ho gạo, m gia sự vẫn cn đi deo đi dắt...

- Th ra cậu Vng cậu ấy ăn khoẻ hơn cả ti ng gio ạ. Mỗi ngy cậu ấy ăn thế, bỏ rẻ cũng mất ho rưỡi, hai ho đấy. Cứ mi thế ny th ti lấy tiền đu m nui được? M cho cậu ấy ăn t th cậu ấy gi đi, bn hụt tiền, c phải hoi khng? By giờ cậu ấy bo trng trục, mua đắt, người ta cũng thch...

Lo ngắt lại một pht, rồi tắc lưỡi :

- Thi th bn phắt đi! ỡ được đồng no, hay đồng ấy. By giờ tiu xu cũng l tiu vo tiền của chu. Tiu lắm chỉ chết n. Ti by giờ c lm g được đu?


*

Hm sau lo Hạc sang nh ti. Vừa thấy ti, lo bo ngay :

- Cậu Vng đi đời rồi, ng gio ạ!
- Cụ bn rồi?
- Bn rồi! Họ vừa bắt xong.

Lo cố lm ra vẻ vui vẻ. Nhưng trng lo cười như mếu v đi mắt lo ầng ậng nước, ti muốn m chong lấy lo m o ln khc. By giờ th ti khng xt năm quyển sch của ti qu như trước nữa. Ti chỉ i ngại cho lo Hạc. Ti hỏi cho c chuyện :

- Thế n cho bắt ?

Mặt lo đột nhin co dm lại. Những vết nhăn x lại với nhau, p cho nước mắt chảy ra. Ci đầu lo ngoẹo về một bn v ci miệng mm mm của lo mếu như con nt. Lo hu hu khc...

- Khốn nạn... ng gio ơi! N c biết g đu! N thấy ti gọi th chạy ngay về, vẫy đui mừng. Ti cho n ăn cơm. N đang ăn th thằng Mục nấp trong nh, ngay đằng sau n, tm lấy hai cẳng sau n dốc ngược n ln. Cứ thế l thằng Mục với thằng Xin, hai thằng chng n chỉ loay hoay một lc đ tri chặt cả bốn chn n lại. Bấy giờ cu cậu mới biết l cu cậu chết! Ny! ng gio ạ! Ci giống n cũng khn! N cứ lm in như n trch ti ; n ku ư ử, nhn ti như muốn bảo ti rằng : A! Lo gi tệ lắm! Ti ăn ở với lo như thế m lo xử với ti như thế ny?. Th ra ti gi bằng ny tuổi đầu rồi cn đnh lừa một con ch, n khng ngờ ti nỡ tm lừa n!

Ti an ủi lo :

- Cụ cứ tưởng thế đấy chứ n chả biết đu! Vả lại ai nui ch m chả bn hay giết thịt? Ta giết n chnh l ho kiếp cho n đấy, ho kiếp để cho n lm kiếp khc.

Lo chua cht bảo :

- ng gio ni phải! Kiếp cho ch l kiếp khổ th ta ho kiếp cho n để n lm kiếp người, may ra c sung sướng hơn một cht... kiếp người như kiếp ti chẳng hạn...

Ti bi ngi nhn lo, bảo :

- Kiếp ai cũng thế thi, cụ ạ! Cụ tưởng ti sung sướng hơn chăng?
- Thế th khng biết nếu kiếp người cũng khổ nốt th ta nn lm kiếp g cho thật sướng

Lo cười v ho sng sọc. Ti nắm lấy ci vai gầy của lo, n tồn bảo :

- Chẳng kiếp g sung sướng thật, nhưng c ci ny l sung sướng : by giờ cụ ngồi xuống phản ny chơi, ti đi luộc mấy củ khoai lang, nấu một ấm nước ch tươi thật đặc ; ng con mnh ăn khoai, uống nước ch, rồi ht thuốc lo... Thế l sướng.

- Vng! ng gio dạy phải! ối với chng mnh th thế l sung sướng.

Lo ni xong lại cười đưa đ. Tiếng cười gượng nhưng nghe đ hiền hậu lại. Ti vui vẻ bảo :

- Thế l được, chứ g? Vậy cụ ngồi xuống đy, ti đi luộc khoai, nấu nước.
- Ni đa thế, chứ ng gio cho để khi khc?...
- Việc g cn phải chờ khi khc?... Khng bao giờ nn hon sự sung sướng lại. Cụ cứ ngồi xuống đy! Ti lm nhanh lắm...
- biết, nhưng ti cn muốn nhờ ng một việc...

Mặt lo nghim trang lại...

- Việc g thế, cụ?

- ng gio để ti ni... N hơi di dng một t.
- Vng, cụ ni.
- N thế ny, ng gio ạ!

V lo kể. Lo kể nhỏ nhẹ v di dng thật. Nhưng đại khi c thể rt vo hai việc. Việc thứ nhất : Lo th gi, con đi vắng, vả lại n cũng cn dại lắm, nếu khng c người trng nom cho th kh m giữ được vườn đất để lm ăn ở lng ny. Ti l người nhiều chữ nghĩa, nhiều l luận người ta king nể, vậy lo muốn nhờ ti cho lo gửi ba so vườn của thằng con lo, lo viết văn tự nhượng cho ti để khng ai cn tơ tưởng dm nh đến ; khi no con lo về th n sẽ nhận vườn lm, nhưng văn tự cứ để tn ti cũng được, để thế để ti trng coi cho n... Việc thứ hai : Lo gi yếu lắm rồi, khng biết sống chết lc no : con khng c nh, lỡ chết khng biết ai đứng ra lo cho được ; để phiền cho hng xm th chết khng nhắm mắt : lo cn được hăm nhăm đồng bạc với năm đồng vừa bn ch l ba mươi đồng bạc, muốn gửi ti để lỡ c chết th ti đem ra, ni với hng xm gip, gọi l của lo c t cht, cn bao nhiu đnh nhờ hng xm cả...

Ti bật cười bảo lo :

- Sao cụ lo xa qu thế? Cụ cn khoẻ lắm, chưa chết đu m sợ! Cụ cứ để tiền ấy m ăn, lc chết hy hay! Tội g by giờ nhịn đi m tiền để lại?
- Khng, ng gio ạ! Ăn mi hết đi th đến lc chết lấy g m lo liệu?
- đnh rằng l thế, nhưng ti bn vườn của n bao nhiu, tiu hết cả. N vợ con chưa c. Ngộ n khng lấy g lo được, lại bn vườn th sao?...

Ti cắn rơm, cắn cỏ ti lạy ng gio! ng gio c nghĩ ci tnh ti gi nua tuổi tc m thương th ng gio cứ cho ti gửi.Thấy lo nằn n mi, ti đnh nhận vậy. Lc lo ra về, ti cn hỏi :

- C đồng no, cụ nhặt nhạnh đưa cho ti cả th cụ lấy g m ăn?

Lo cười nhạt bảo :

- ược ạ! Ti đ liệu đu vo đấy... Thế no rồi cũng xong.

Lun mấy hm, ti thấy lo Hạc chỉ ăn khoai. Rồi th khoai cũng hết. Bắt đầu từ đấy, lo chế tạo được mn g, ăn mn ấy. Hm th lo ăn củ chuối, hm th lo ăn sung luộc, hm th ăn rau m, với thỉnh thoảng một vi củ ry, hay bữa trai, bữa ốc. Ti ni chuyện lo với vợ ti. Thị gạt phắt đi :

- Cho lo chết! Ai bảo lo c tiền m chịu khổ! Lo lm lo khổ chứ ai lm lo khổ! Nh mnh sung sướng g m gip lo? Chnh con mnh cũng đi.


*

Chao i! ối với những người ở quanh ta, nếu ta khng cố tm m hiểu họ, th ta chỉ thấy họ gn dở, ngu ngốc, bần tiện, xấu xa, bỉ ối... ton những cớ để cho ta tn nhẫn ; khng bao giờ ta thấy họ l những người đng thương ; khng bao giờ ta thương... Vợ ti khng c, nhưng thị khổ qu rồi. Một người đau chn c lc no qun được ci chn đau của mnh để nghĩ đến một ci g khc đu? Khi người ta khổ qu th người ta chẳng cn nghĩ g đến ai được nữa. Ci bản tnh tốt của người ta bị những nỗi lo lắng, buồn đau ch kỷ che lấp mất. Ti biết vậy, nn ti chỉ buồn chứ khng nỡ giận.
Ti giấu giếm vợ ti, thỉnh thoảng gip ngấm ngầm lo Hạc. Nhưng hnh như lo cũng biết vợ ti khng ưng gip lo. Lo cứ chối tất cả những ci g ti cho lo. Lo từ chối một cch gần như l hch dịch. V lo cứ xa ti dần dần...
Lo khng hiểu ti, ti nghĩ vậy, v ti cng buồn lắm.
Những người ngho nhiều tự i vẫn thường như thế. Họ dư tủi thn nn rất hay chạnh lng. Ta kh m ở cho vừa họ... Một hm, ti phn nn về việc ấy với binh Tư.
Binh Tư l một người lng giềng khc của ti : Hắn lm nghề ăn trộm nn vốn khng ưa lo Hạc bởi v lo lương thiện qu. Hắn bĩu mi v bảo :

- Lo lm bộ đấy! Thật ra th lo chỉ tm ngẩm thế, nhưng cũng ra phết chứ chả vừa đu. Lo vừa xin ti một t bả ch...

Ti trố to đi mắt, ngạc nhin.
Hắn th thầm :

- Lo bảo c con ch nh no cứ đến vườn nh lo... Lo định cho n xơi một bữa. Nếu trng, lo với ti uống rượu.

Hỡi ơi lo Hạc! Th ra đến lc cng lo cũng c thể lm liều như ai hết... Một người như thế ấy!... Một người đ khc v trt lừa một con ch!... Một người nhịn ăn để tiền lại lm ma, bởi khng muốn lin luỵ đến hng xm, lng giềng.. Con người đng knh ấy by giờ cũng theo gt binh Tư để c ăn ư? Cuộc đời quả thật cứ một ngy một thm đng buồn...


*

Khng! Cuộc đời chưa hẳn đ đng buồn, hay vẫn đng buồn nhưng lại đng buồn theo một nghĩa khc. Ti ở nh binh Tư về được một lc lu th thấy những tiếng nhốn nho ở bn nh lo Hạc. Ti mải mốt chạy sang. Mấy người hng xm đến trước ti đang xn xao ở trong nh. Ti xồng xộc chạy vo.
Lo Hạc đang vật v ở trn giường, đầu tc rượi, quần o xộc xệch, hai mắt long sng sọc. Lo tru tro, bọt mp si ra, khắp người chốc chốc lại bị giật mạnh một ci, giật nẩy ln. Hai người đn ng lực lưỡng phải ngồi đ ln người lo. Lo vật v đến hai giờ đồng hồ rồi mới chết. Ci chết thật l dữ dội. Chẳng ai hiểu lo chết v bệnh g m đau đớn v bất thnh lnh như vậy. Chỉ c ti với Binh Tư hiểu. Nhưng ni ra lm g nữa! Lo Hạc ơi! Lo hy yn lng m nhắm mắt! Lo đừng lo g cho ci vườn của lo. Ti sẽ cố giữ gn cho lo. ến khi con trai lo về, ti sẽ trao lại cho hắn v bảo hắn : y l ci vườn m ng cụ thn sinh ra anh đ cố để lại cho anh trọn vẹn : cụ th chết chứ khng chịu bn đi một so...

 

Nam Cao