NG GI XAY LA

 

Sơn Nam



Ty cai trị xứ mnh... đem lại nhiều ci hay nhưng cũng c lắm điều dở, phải khng ch ph hương quản? Ch ph hương quản ngạc nhin, chưa dm trả lời. y l lần đầu tin m ch nghe cậu x N tuyn bố lạ lng như vậy. Cậu x l người thanh nin độc nhất ở U Minh lng ng thi ny thi đậu bằng cấp tiểu học, học trường của nh nước ở chợ. Nhiều lần, cậu x giải thch ring cho ch hiểu: tn N của cậu do chữ Ty Rờ-N, R-N g đ m ra. Chnh cậu x phổ biến cch cho hỏi mới, bắt tay bủa xua với ng đại hương cả. Mỗi kỳ đi hầu ng ốc Phủ Xứ chủ quận, cậu x N khng mặc o di, đội khăn đống như mấy ng hương chức khc. Cậu diện o bnh t, cổ thắt c ra quch. Lại cn một việc lẫy lừng k c, thin hạ đồn phong phanh chớ ch khng chứng kiến tận mắt: năm ngoi, lc ng Chnh Soi đi tu tới Cạnh ền mang theo sắc thần của Bảo ại phong cho Hong tử Cảnh, cậu x N bắt tay bủa xua với ng Chnh Soi, rồi bật tiếng ty rm rốp khiến quan ốc Phủ Sứ, mấy thầy thng thầy k v tất cả hương chức hội tề cc lng trong quận đều khm phục...
Cậu x N nhắc lại cu hỏi khi ny:
- Phải khng ch ph hương quản, Ty cai trị đem lại lắm điều dở, ch nghĩ coi.
- iều g vậy cậu. Ti thiếu hiểu.
- Cờ bạc lộng qu. Dn mnh như tự do cờ bạc suốt năm. Ở chợ Ng Năm, ở chợ Xẽo Rn nh xẹt đng nghẹt dn ngho.
Ch ph hương quản suy nghĩ, giải thch:
- Tại ci mu cờ bạc. Dn miệt ny ton l người tứ xứ tới lm ăn. Họ cờ bạc khng cần ăn thua, cốt để khuy khỏa nỗi nhớ nh.
- Khng phải đu! Tại họ ở khng, quanh năm chỉ lm một nghề ruộng hoặc một nghề đốn củi. Thiếu tiểu cng nghệ...
- Thưa cậu, tiểu cng nghệ l ci g?

- L thuộc da, dệt chiếu, may quần o... Lng mnh khng c thứ tiểu cng nghệ no để cầm chưn họ.


Vng rừng bn lầy, khai thc chưa xong, lm sao họ ni đến tiểu cng nghệ? Ch ph hương quản mải lục sot trong tr nhớ. Lng gồm bốn ấp, thng Tết rảnh rang, ai nấy bỏ nh đi chơi. Ấp ng Bnh, st m biển chuyn về chi lưới; thường thường mấy tay kh giả ở đ đi ghe ra chợ Rạch Gi đnh me, đnh vố. Hết tiền th họ ngồi nh m đờn ca vọng cổ hoặc ni chuyện tiếu lm. Hồi mng ba Tết, ch ph hương quản đến đ một lần, họ ko ch lại bắt p uống rượu đến say mm rồi mới chịu thả ra. Vui qu! Lại cn ng Năm xay la từ ngoi hn Cổ Trơn vo xay la mướn! Thin hạ bao vy ổng, hỏi han rối rt. Ci ng gi ny mới cừ khi, đứng xay từ hừng sng tới mười giờ đm m khng nghỉ tay, sắc mặt lun lun tươi ri. Bất chấp Tết nhứt, ng ra nghề từ bữa mng bốn, xay la rng r tới hm nay, ai cần th cứ gọi ng đến cho vui nh vui cửa.
Ch ph hương quản ni:


- Ở xm biển c người chuyn mn xay la mướn. l tiểu cng nghệ, phải khng cậu ba?


Cậu x N gật g:


- Khng phải... nhưng m c cn hơn khng. Ai xay vậy?
- Dạ, ng Năm ở hn Cổ tron mới v.


Nghe qua, cậu x như bị điện giựt, nhảy nhổm, sng mắt ln:


- Ch ni sao! Hn Cổ Tron ! Thiệt khng?
- Dạ, thiệt chớ.
- Trời đất ơi! Mấy năm rồi ti muốn biết cho rnh ci... tụi người đ. Kỳ cục lắm kia. Ti thấy tận mắt một lần m cn nhớ, cn giận hoi.
Họ ở truồng.


Ch ph hương quản ngạc nhin:


- Sao lạ vậy cậu? ng gi ny... c bận quần. Hằng năm ma Tết ổng v đy xay la mướn. Qua thng mưa, ổng thất nghiệp trở về hn; ổng đui hết một con mắt, ni chuyện snh sỏi, nghe ngộ lắm.
- y l lần thứ nh ti gặp họ... Nếu khng ở truồng th họ cũng mang v đy vi phong tục lạ lng. Ch đốt đuốc mau. Mnh đi kiếm ổng ni chuyện... Dịp may hiếm c.


Con trăng đm hai mươi lăm u m qu; hai thầy tr đốt đuốc soi đường. Ma hạn, đồng trống hoang cy cỏ ho cằn, con rạch kh cạn. i bộ trong lng rạch đ mt chn lại được bảo đảm nạn rắn rt. Gi biển hiu hiu, hơi lạnh như gi bấc, muỗi bay thưa thớt từng con bn cy đn tọa đăng, tuy vặn tim ln cao nhưng mi lu cm v ống khi khng chi sạch. ng Năm nắm tay vo gin xay, đưa tới lui. Thớt cối quay trn, la phun ra ku rồ rồ, vang đều đều, mi rồi sanh nhm tai, buồn ngủ, cơ hồ khng c. Kế bn ng Năm, đờn dm trổi giọng, khng na n tiếng g mổ vo nia. ờn ghi ta ha theo, tuy nhanh nhưng bung r rệt từng giọt đồng, km dồn dập hơn giọng đờn ở bn Ty Ban Nha tuyệt vời. Bi biển snh lấy của vịnh Xim La chứng tỏ đủ năng lực hấp thụ v đồng ha những g xa lạ! Năm ba bạn b đang nghe bi Ty Thi quốc sự, nhắc gương chiến đấu của nh chiến sĩ quốc gia Phan Chu Trinh, Mấy chai ắp xanh, con cọp đen rượu rừng... lần lần cạn. Tuy bận rộn xay la nhưng ng Năm vẫn lắng nghe, thưởng thức. Bỗng c kẻ chạy vo như tn qun trong tuồng ht bội cấp bo:
- Thầy x với ph hương quản tới. Nghe khng! Hai chả đốt đuốc... Lặn hụp giữa ruộng ny giờ. Ti thấy r rng.


Ai nấy ngưng đờn ca. ng Năm vẫn xay la rồ rồ... Họ vừa ni vừa cười, ci cọ qua lại một cch thn i:


- Mấy chả gan mật cng mnh sao ka! Hồi no tới giờ họ chưa đặt chn tới xm mnh. Chắc c chuyện g, mnh ăn thua đậm.
- Ni bậy đi. Hễ khng tới th ch nghười ta nht, kiu căng. By giờ người ta tới th cng kch. Thầy x ny l người c m đức. Ba của thẩy, ch của thẩy hồi đ hiền lắm.
- Hiền đu khng thấy, chớ ti hồ nghi mấy chả toan xt giấy thuế thn đặng m dằn mặt tụi mnh.
- Tết m, thẩy đu dm. Ti nghi thẩy lm ăn kết dn lạ mặt, th dụ như ng Năm xay la. Mnh cứ trả lời rằng đ trnh diện ổng với ng chủ ấp. Chủ ấp của mnh bữa nay đi vắng, dể ni dốc qu, đu c mặt m đi chối. N ng Năm! Ngừng tay lại, nghe ti dặn: Lt nữa, ai c hỏi, ng lm bộ như cm, như điếc. Ni chuyện nhiều, nguy lắm. ng c giấy lo khng?
ng Năm ni:


- Khng c giấy tờ g hết. Ti tn tật hư một con mắt m... Muốn dẫn ti đi đu cũng được... Theo lẽ, nh nước phải nui ti nữa ka.
- Cha ny coi vậy m gan ta!


nh đuốc sng le trước cửa. Ai nấy lặng im. Ch ph hương quản đập đuốc xuống đất để dụi tắt. Cậu x N bước vo, trong khi ng Năm mải xay la rồ rồ. Cậu x tươi cười, khot tay như bảo ai nấy cứ ngồi xuống, đừng đứng dậy cho.


- ược! ược! Phiền b con qu. Tết năm nay đầy đủ khng? ờn địch vui qu hả? - Thầy ni.
Một người đp lại:
- Dạ, nhờ... b cậu nn năm rồi cũng kh, tạm đủ tiền xy xi.
Ch ph hương quản lườm mọi người:
- B con ăn ni v tứ qu. Tại sao nhờ... b cậu? phải nhờ người ny người kia chớ. Cn ng gi kia sao xay la hoi vậy? Nghỉ một cht để người ta ni chuyện. Bữa nay cậu x tới...
Cậu x ngắt lời:
- Ổng xay để ổng xay. Nếu dn mnh ai nấy đều sing năng như vậy th qu lắm.
- Dạ đ l ng gi Cổ Tron m ti ni hồi ny với thầy.
Cậu x hơi phật v thi độ qu sốt sắng của người cộng sự:
- Ch ph hương quản để mặc ti. Ti khng muốn lm rầy ổng. rồi giọng thầy n tồn:
- ng ở hn Cổ Tron hả! Lm g sanh sống ở ngoải?
ng Năm ngưng tay, trả lời:
- Dạ, ti đốn cu săn đ để lm cối gi gạo, bn cho b con trong bờ ny.
- In l ng hư một con mắt?
- Dạ bẩm, ti tn tật hồi cn nhỏ chớ khng phải v nghề... cầm ba.
Một người ni tiếp như muốn chứng minh sự lương thiện của ng Năm:
- Thưa thầy, ổng giỏi lắm. Ngho l tại trời... vậy thi! Cy săn đ ngoi hn Cổ Tron bền tới thin nin. Cối bằng săn đ giả gạo mau trắng. nhịp chy v nghe bon... bon như thiếng chung đồng. Ở nh đằng kia, cn một cy cối thứ đ.


Cậu x gật đầu:
- l tiểu cng nghệ, nghe khng ch ph hương quản.
Rồi cậu ngắm ngha ng Năm. Nỗi thắc mắc của cậu vẫn chưa giải tỏa. Khng lẽ dn ở hn Cổ Tron lại sing năng, kho lo, hiền hậu tới mức ny. Day qua mấy cy đờn, mấy chai rượu, cậu như hối hận:


- Bậy qu! Lm lỡ cuộc vui chơi của b con anh em. Thi lm một bản vọng cổ nghe coi! Lựa thứ no văn chương hay một cht.
Vọng cổ m văn chương hay! Họ rao sơ sơ rồi bắt đầu:


- c ngậm non oi, ngọn gi ng Nam n thổi đưa mặt nhựt hồi về nơi Ty Bắc...
Anh ca sĩ ngạc nhin, tức tồi v thnh lnh cậu x dơ tay ln, ra dấu hiệu chận lại, thiệt khng đng điệu! hay l cậu hồ nghi cu ht ny ẩn chuyện quốc sự, sấm truyền? Hồi lu, cậu x mới ni:


- Cu ht kh hiểu qu! Rắc rối v lại v duyn.
Anh ca sĩ ci lại:


- Thưa cậu, đ l tả cảnh chiều, gi thổi nh nhẹ mặt rời sửa soạn lặn... Bi ny trch trong cuốn Vọng cổ Bạc Liu bn tại chợ Rạch Gi.
- Ti hiểu... Bi ca lăng nhăng qu, trật sch vở khoa học. Tại sao mọc ở ng Nam rồi lặn ở Ty Bắc?


Anh ca sĩ nhn qua ng Năm như cầu cứu. Cậu x ni cố :


- ng gi xay la ny cắt nghĩa thử coi. Ti ni cu ht trật văn chương m!


ng Năm vừa xay la vừa ni chậm ri:


- Dạ, lệ thường mặt trời mọc hướng ng lặn hướng Ty. Nhưng gần sa mưa hay gần Tết th mặt trời đi xo. V vậy ngy v đm khng đều, thng năm chưa nằm th sng, thng mười chưa cười th tối. Từ ng Nam hồi về Ty Bắc, tức l bi ca vọng cổ muốn ni lc thng mười; ngọn gi đ l gi Tết. Mặt trời t khi đi ngay hướng ng Ty, thưa cậu. Cậu x N hoảng hồn v dường như ng gi xay la nọ ni đng, đng theo cuốn sch địa l m cậu đ học. Nhn nhận rằng ổng ni đng th e mất thể diện mnh, cậu đnh trống lảng:


- ng học điều đ ở đu vậy? Ai dạy ng?
- Dạ, khng ai dạy hết. Ti nghiệm ở hn Cổ Tron. Ở ngoải buồn lắm. Tối ngy, ti coi mặt trời mọc, mặt trời lặn cho khuy khỏa. iều đ, lần lần ti hiểu được, khng r hồi no.


Cậu x N hơi tức giận. Ch ph hương quản ny giờ ngồi im lại ni:


- ng biết ci g ng ơi! Hn Cổ Tron l nơi qu ma, cn tệ hơn qu ma nữa ka! Dn hn Cổ Tron chuyn mn ở truồng, đn ng đn b g cũng vậy, cậu x của ti biết r.


Anh em đờn ca cảm thấy y ny v bầu khng kh hơi bất ha. Họ muốn an ủi ci thể diện của cậu x m họ khng hề th on. Sẵn cu ni ny, họ đồng h trả lời:


- Cậu x hay qu! Ở ngoi hn Cổ Tron c g lạ vậy cậu, tụi ti chưa biết. ng Năm xay la mới ra hn lc sau ny, chắc cũng chưa biết, Xin cậu ni lại cho tui ti nghe. Thch ch, cậu x N thuật lại:


- Năm đ, hồi cn nhỏ mỗi ngy ti đi học, từ nh muốn tới trường th phải quẹo ra sn banh st m biển chợ Rạch Gi. Bữa đ, hừng sng, dn chi lưới la hoảng chạy về ba với ng c Ty. Ti tới nơi xem: r rng trn bi biển c hai người đờn ng, hai người đờn b nằm di lim dim con mắt, miệng chm chm cười. Họ ở truồng đng đổng! Chập sau, thầy đội m t ra tới, Thẩy ku mấy người đ. Họ nhc nhch rồi nằm yn. c người bn: Chắc họ bị chm ghe ngoi biển khơi tri tấp vo đy, dọc đường họ cởi quần o để thn thể nhẹ nhng, tiện bề bơi lội. Họ ở xa lắm, khng chừng ở ngoi hn Cổ Tron. Nghe qua họ vẫn chm chm cười. Tiếng đồn ngy một lẹ, mấy người ở chợ ko nhau đến nghẹt tới m biển m coi cho r hư thiệt. ng c Ty hoảng sợ, thầy đội m t cũng hoảng sợ. Lm sao giải tn được? Lm sao che giấy chuyện ở truồng đ được! Sau rột, ng c Ty bn sai lnh m t qua chợ mua bốn chiếc chiếu đem xuống m biển, pht cho mỗi người một chiếc, biểu họ quấn chung quanh mnh rồi ln bờ. Họ khng trả lời. Mấy người m t bắt buộc họ đứng chnh giữa, rối căng chiếu che bốn bn, dẫn họ về bt. Họ bằng lng đi. Ci cảnh lạ lng qu, như cng cha ngy xưa đi tắm c tỳ nữ che rm bốn bn.


- Hay qu vậy cu x. Ni tiếp nữa đi.
Cậu x ni tiếp:
- ng c khng chịu chứa mấy ng b ở hn Cổ Tron ny trong bt, e xui xẻo. Ổng ra lịnh giam họ bn nh việc (nơi lm việc của chnh quyền ở lng, x) lng Vĩnh thanh Vn. Mấy ng hội tề đnh giam giữ họ.
- Rồi họ chịu bận quần o khng? C người hỏi.
- Chịu chớ sao khng chịu. Hương chức lng xuất tiền cng nho, may cho mỗi người một bộ vải xim lng. Họ cười, khng ni khng rằng, ra về. Rồi cậu x kết luận:


- , mấy người ở hn Cổ Tron theo ti thấy r rng th như vậy đ. ng Năm xay la nghĩ sao?


ng Nam mỉm cười, trả lời rằng khng biết. Ch ph hương quản ni:


- Hồi đ, chắc ng gi ny c tham dự qu!


Ai nấy cười rộ. Cười để lm thỏa mn lng tự i của cậu x, hng chấm dứt cu chuyện cho đng lc.Cậu x, ch ph hương quản đốt đuốc ra về.


*


ng Năm lại tiếp tục xay la. ng ni:


- Ti khng biết ci chuyện ở truồng ny! Chẳng qua l thin hạ hiểu lầm hn Cổ Tron. Mấy người ở truồng no đ tự xưng qu qun, danh tnh. Như cậu x ni, họ im lm từ hồi đầu ma kia m! Cậu x ni thiệt chớ khng ni dc đậu.
- Vậy th vụ đ l vụ g?
- Vụ ny ti nghe nhiều lần phong phanh. Ti hồ nghi đ l mưu m của mấy người no đ ở gần chợ rạch Gi. V thiếu quần o nn nhớ l năm đ đồ khổ lắm, họ liều thn lm xấu để xin quần o của nh nước. Nh nước sợ họ; họ đ thnh cng. Dễ g đi lm mướn một buổi sng m sắm được bộ quần o, hồi năm quần bao o bố đ!


Ai nấy khen ngợi:


- ng Năm chắt nghĩa hay qu!
- Ti nhắm chừng vậy thi. Nhười trong cuộc họ hiểu r sự thật hơn ti. Họ khng ni g th lm sao mnh biết; sự thiệt n im lặng, khng c lời ni. By giờ chắc họ cũng khng muốn ni ra, e bị ở t về tội gạt hương chức lng.
- Vậy mnh cũng nn ku cậu x trở lại, ni cho cậu nghe. Cắt nghĩa như vậy chắc cậu chịu lắm m lại cn phục ti người ở hn Cổ Tron như ng đy.
ng Năm lẩm bẩm:
- ừng ku trở lại nửa chừng; ban đm, cậu hồ nghi. ể cậu về ngủ. khuya, gi lạnh lắm. M chưa chắc cậu chịu nghe. Nhưng khng sao. Năm mười năm nữa, chừng tc bạc hoa rm cậu hiểu một mnh, khng cần ai cắt nghĩa. Muộn g!

Sơn Nam